Chùa Yên Quốc – Mai Hóa, Tuyên Hóa

Chùa Yên Quốc được hình thành từ năm 1533 tại xóm nam gần bờ sông Gianh. Sau trận lũ lớn năm Ất Mão, chùa bị hư hỏng nên di dời vào vị trí hôm nay vào năm 1917 tại thôn Tây Hóa, xã Mai Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình.

Trước thế kỷ thứ 13 nhân dân thưa thớt, chỉ có ít người Giao Chỉ ở làng Yên Thế, thế kỷ thứ 14 có Tiêu Hiền Tự Phúc Sơn quê ở làng Hoàng Mai, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An vào sinh sống tại vùng này, sinh con Yên Dương Hầu, cháu Hân Thọ Hầu cả ba đời đã ăn, ở đây. Nhưng việc sinh sống hết sức khó khăn ông Hân Thọ Hầu và Hà Phúc Chỉnh mời ông Đà Lâm Húy Cao Thế Vinh về làm thầy, ông đã nhận lời về đây năm 1533. Lúc về đây ông nhìn thấy đất đai tuy không rộng nhưng màu mỡ, phì nhiêu nếu ăn ở tại đây thì rất tốt. Ông đã bàn bạc với dân làng cầu sửa sang hương hỏa Phật đường sám tạ lại long mạch làm đình chùa để thờ phụng, mở trường học để con em học hành, lập chợ để dân mua bán. Làng tên làng Xuân Mai, chợ tên chợ Hà. Khi dân ăn ở ổn định an cư lạc nghiệp. Các họ tộc từ Thanh Hóa, Nghệ An đã về thêm. Năm 1676, làng bàn làm lại Chùa, lần này Chùa làm bằng gạch lợp ngói tại cồn chùa nam giáp gần bờ sông Gianh. Năm 1679 tạc các pho tượng gồm: Tam thế Phật tượng; Ngọc Đế Thánh Lương. Năm bảo thái cửu niên 1713 làng thuê thợ đúc 3 tượng phật Tam Thế Phật Tượng.

Trận lũ lớn năm Ất Mão 1915 nước mạnh làm xói cả Lầu chuông, Chùa bị hư hỏng. Lúc bấy giờ dân làng đông có nhiều họ tộc sinh sống. Làng bàn bạc đóng góp tiền của dời Chùa vào chân núi là địa điểm hiện nay. Làng làm Chùa Hậu, Chùa Tiền hoàn chỉnh dời Bụt vào thờ năm Đinh Tỵ 1917. Hàng năm có 02 ngày lễ, ngày 09 tháng Giêng lễ đầu năm, ngày 8 tháng Tư lễ Phật Đản. Lòng tín ngưởng của mọi người, làng thờ phụng hết sức nghiêm trang để cầu mong cho dân làng làm ăn phát đạt điều lành đưa tới, điều dữ đẩy đi.

Đến năm Ất Hợi 1935, làng đã tu bổ lại hoàn chỉnh Chùa, thờ phụng 36 vị tượng Phật gồm thứ tự trên ba vị Tam Thế Tôn: Ngọc Hoàng Thượng Đế, tả hữu Nam Tào Bắc Đẩu, Thích Ca Mâu Ni, Phật Di Lặc, Tu Sương, Quan Âm Thị Kính. Do chiến tranh tàn phá hiện nay chỉ còn 12 tượng. Thời kỳ cách mạng, chùa Yên Quốc gần rừng, gần đường xa làng mạc thuận lợi cho việc sinh hoạt của tổ Đảng Vĩnh Yên Lê Trực sinh hoạt thời kỳ bán công khai cũng như thời kỳ công khai.

Năm 1966 đến năm 1968, Mỹ đánh phá ác liệt, đặc biệt tháng 8 năm 1972 Mỹ đưa bom vào dội vùng Chùa ác liệt. Chùa bị hư hỏng, bay ngói, rạn tường đồ vật trong Chùa bị mất mát, 36 tượng Phật còn lại 12 tượng và một chuông đồng. Với tình thế ấy Hợp tác xã Xuân Mai, đồng chí Cao Đình Đậu bí thư, đồng chí Hà Văn Giáo chủ nhiệm cùng với các cụ còn lại làm Hội quán ở vườn khe dời tượng Phật về cất giấu.

Trên 30 năm chiến tranh tàn phá chùa bị hư hỏng, đồ vật bị mất mát tượng Phật còn lại phải di dời lại nhiều lần. Từ năm 1994 đến năm 2006 đã có nhiều đợt tu sửa chùa nhưng chỉ tu sửa một số hạng mục nhỏ. Ngày 19/10/2007 tức ngày 9/9 năm Đinh Hợi, chùa được thi công tu sửa cơ bản, nhân dân đã yên lòng hơn nơi lui tới hương khói, cầu nguyện của mình.

Ngày 25/03/2019 (nhằm ngày 20 tháng 02 năm Kỷ Hợi), BTS GHPGVN tỉnh Quảng Bình quyết định bổ nhiệm Đại đức Thích Chánh Phước làm trụ trì chùa Yên Quốc.

Các hình ảnh chùa Yên Quốc: